Ecomare

Zo'n 9000 jaar geleden lag er een waddengebied tussen de Doggersbank en de huidige kust. Met het stijgen van de zeespiegel schoof dit gebied naar het zuiden op. In 7000 jaar geleden lag de kust nog maar enkele kilometers westelijk van de tegenwoordige. Vanaf 6000 jaar geleden nam de zeespiegelstijging af, terwijl de sedimentaanvoer groot bleef. Daardoor slibden de geulen grotendeels dicht, en ontstonden er achter de gesloten duinenrijen grote veenmoerassen. Alleen in het noordoosten bleven wadden bestaan.

Vanaf de Romeinse tijd groeide het veen niet meer en werden de veenbanken door de stijging van de zeespiegel weggespoeld. In de Middeleeuwen was het meeste veen weggeslagen en de Waddenzee stroomde vol. In een ander deel van de Vleet wordt de ontstaansgeschiedenis per periode beschreven.

In Nederland werden het Marsdiep en de Zuiderzee in de Middeleeuwen gevormd. Halverwege de Middeleeuwen begonnen de mensen met dijkenbouw, waardoor de landwaartse verschuiving van de Waddenzee tot stilstand kwam. Tijdens grote stormvloeden ontstonden alleen nog de Lauwerszee en de Dollard. Na de Middeleeuwen werd de Waddenzee steeds kleiner door inpolderingen. De meeste kwelders langs de randen van het vasteland zijn ingepolderd. In 1932 werd de Zuiderzee afgedamd en in 1969 de Lauwerszee. Sinds die tijd is de kustlijn nauwelijks meer veranderd, maar het natuurlijke proces van wandelende zandbanken en geulen gaat nog steeds door.

Met vloed komt het water binnen door de grote geulen, en daarna over de platen. Met eb loopt het water door prielen weer af naar de grote geulen. Op plaatsen waar veel stroming of golfslag is, bij de zeegaten, is het wad zandig. Slib bezinkt op plaatsen waar het in de hoogwaterperiode rustig is. De vloedberg loopt langs de zeegaten van de Waddenzee van zuidwest naar noordoost. Daardoor is de vloed eerder aangekomen aan de westkant van een eiland dan aan de oostkant, en daardoor komen de vloedbergen van het westelijke en oostelijke zeegat elkaar tegen aan de oostkant van het eiland. Die plek heet het wantij.

Het getij is het kenmerkende proces in het waddengebied. Twee keer per dag, als de vloed op komt zetten, krijgt het gebied haar voorraad voedingsstoffen. Deze voedingsstoffen vormen de basis van een ingewikkeld voedselweb. Verschillende soorten algen, wieren, planten, wormen (zagers en wadpieren), weekdieren (onder andere mosselen, kokkels en nonnetjes) en kreeftachtigen (garnalen, heremietkreeften en zeepokken) nemen de voedingsstoffen op. Deze planten en dieren worden gegeten door andere dieren. Onder andere krabben, zeesterren, vissen en vogels leven goed van deze soorten. De zeehonden op hun beurt leven weer van de vissen; in de Waddenzee wordt vooral platvis gevangen. Jonge zeehonden vangen ook wel garnalen.
Behalve voedingsstoffen neemt het getij ook verontreinigingen mee het gebied in. Zware metalen, PAK's, PCB's, en organische chloorverbindingen zijn wel de belangrijkste verontreinigende stoffen. Maar ook olie en zwerfvuil kunnen grote effecten hebben op het ecosysteem. Zo nu en dan komt er een andere stof opeens in relatief grote hoeveelheden het gebied in. Meestal duidt dit op een ongeluk op een schip. Enkele containers slaan overboord en bevatten giftige stoffen. Een sprekend voorbeeld hiervan zijn de landbouwgifzakjes die van een schip geslagen waren. Gelukkig hebben slechts enkele van deze zakjes de Waddenzee bereikt.
Een voedselrijk gebied is meestal ook rijk aan soorten. Het waddengebied is zeer voedselrijk, maar het aantal soorten wat er voorkomt is naar verhouding laag. Dit heeft te maken met het feit dat het waddengebied een zeer dynamisch ecosysteem is. Het droogvallen van de platen heeft vele veranderingen tot gevolg. De temperatuur verandert, het zuurstofgehalte verandert voortdurend. Ook het zoutgehalte van het water verandert door de fluctuerende waterstand. De bodem van het waddengebied is ook dynamisch. Voortdurend vinden erosie en sedimentatie plaats.
Hoewel men vaak spreekt van 'het waddengebied' kunnen toch meerdere landschapstypen onderscheiden worden. Binnen het gebied kunnen brakwatergebieden en kustgebieden met wadden, kwelders, stranden, duingebieden en cultuurland onderscheiden worden. Elk gebied kenmerkt zich door een andere flora en fauna.

In juni 2009 zijn de Nederlandse en Duitse delen van de Waddenzee officieel uitgeroepen tot Unesco Werelderfgoed. Hiermee wordt onderstreept dat het gebied zo'n grote natuurwaarde heeft voor de wereld dat deze bescherming verdient. Dit tot vreugde van vele natuur- en milieuorganisaties, maar ook van ondernemers in en rond de Waddenzee. De nieuwe status betekent erkenning voor het bijzondere gebied en een verwachte hogere toestroom van toeristen die de waddeneconomie zullen versterken. Overigens vallen de binnendijkse delen van de eilanden die in de Waddenzee liggen buiten het werelderfgoedgebied.

De visserijsector is minder enthousiast over de benoeming. Zij erkent de bijzondere waarde van de Waddenzee, maar is ook bezorgd. Gevreesd wordt dat natuur- en milieuorganisaties de nieuwe status zullen aangrijpen om bezwaar te maken tegen visserijactiviteiten in de Waddenzee. Dit wantrouwen bestaat nog steeds. Ook nadat overheden in het waddengebied en de minister van LNV hebben afgesproken dat er geen beperkende werking voor de visserij in het gebied zal zijn.

Dat het Deense deel van de Waddenzee niet tot het Werelderfgoed behoort, komt doordat het land zich in de voorbereiding naar de benoeming heeft teruggetrokken. Denemarken was op het moment van nominatie nog druk bezig met de instelling van de Waddenzee als Nationaal Park. Zij hebben hier voorrang aan gegeven. Mogelijk sluit het land zich in de toekomst alsnog aan.