Ecomare

Op rustige dagen zou je het misschien niet zeggen, maar de Waddenzee is behoorlijk ruw. De sterke stromingen zorgen ervoor dat het geen dag hetzelfde blijft. Prielen, geulen en slenken, oftewel kleine en grote waterstromingen veranderen steeds van plaats. Met vloed loopt het zeewater door de grote geulen en daarna over de platen. Met eb loopt het water door prielen weer terug naar de grote geulen.
Ook de wadplaten verschuiven. Wadplaten bestaan uit zand of uit slib. De grootte van de deeltjes en de beweging van het water bepaalt waar zand en waar slib bezinkt. Grotere zanddeeltjes zinken daar waar het zeewater in beweging is, zoals bij de zeegaten of in de buurt van het strand. De fijne slibdeeltjes zinken alleen wanneer het water bij hoogwater niet in beweging is. De wadplaten lijken kaal, maar schijn bedriegt. Het wemelt er van het leven. Het bruin-gouden laagje bovenop bestaat uit plankton. Ingegraven leven wormen en schelpdieren. Sommige wadplaten zijn bedekt met wier of zeegras.

De Waddenzee valt twee keer per dag voor de helft droog, en dat heeft alles te maken het getij. Het ene moment zie je alleen maar water, een paar uur later verschijnen er grote wadplaten. De Waddenzee dankt haar naam aan het feit dat je er eens in de zoveel tijd doorheen kunt lopen of waden. Vandaar de Nederlandse naam 'Waddenzee', in het Fries de 'Waadsee', de doorwaadbare zee.

Eén van de belangrijkste kenmerken van de Waddenzee is het getij. Door het getij hebben we in het waddengebied ongeveer twee keer per dag hoog- en twee keer per dag laagwater. En tussen hoog en laag water is het eb, tussen laag en hoog water vloed.
Het op en neergaan van het zeewater veroorzaakt stromingen. Hoe groter het verschil tussen hoog- en laagwater, hoe sterker de stroming. In Nederland is het verschil tussen hoog en laag water minder groot dan in Duitsland en Denemarken. De stromingen zijn in Nederland dus minder sterk. Dit kun je goed zien aan de grootte van de eilanden in de Waddenzee. De Duitse en Deense eilanden zijn een stuk kleiner dan de Nederlandse. Ook aan de zeegaten tussen de eilanden kun je de kracht van het getij aflezen. Hoe groter het verschil tussen hoog en laag, hoe meer water er door de zeegaten moet stromen en hoe breder ze worden. In Nederland zijn de zeegaten dus een stuk kleiner dan in Duitsland en Denemarken.

Een apart verschijnsel dat we in de Waddenzee kunnen zien is het wantij. Het is de plek waar zeewaterstromingen achter een eiland of zandplaat tegen elkaar botsen. Hierdoor stopt de stroming en staat het water als het ware stil. Heel fijn materiaal dat door het zeewater is meegenomen, zoals slib, zinkt daar naar de zeebodem. Op die manier kunnen er nieuwe stukken land ontstaan. Een voorbeeld is het wad bij de Schorren op Texel.
De wantijen zijn de ondiepste delen van de Waddenzee. Alleen schepen met weinig diepgang kunnen er nog net met hoogwater overheen varen. Met laagwater zijn het de plekken waar wadlopers kunnen oversteken.

Het getij bepaalt niet alleen hoe het waddengebied eruit ziet. Het op en neer gaan van het zeewater bepaalt ook welke planten en dieren er leven. Met vloed krijgt de Waddenzee een nieuwe voorraad voedingsstoffen binnen. Deze voedingsstoffen vormen de basis van een ingewikkeld voedselweb. Hierin eten microscopisch kleine planten en bacteriën de voedingstoffen, deze worden gegeten worden door dieren en die worden weer gegeten door nog grotere dieren. Zonder deze aanvoer van voedingsstoffen zou er dus veel minder leven zijn in de Waddenzee. Het getij is daarom van levensbelang.

Helaas brengt het getij niet alleen goede dingen naar het waddengebied. Behalve voedingsstoffen kunnen ook allerlei giftige stoffen het gebied in komen, zoals zwerfvuil, olie of bestrijdingsmiddelen. Zo nu en dan komt zo’n giftige stof opeens in grote hoeveelheden het gebied in. Meestal komt dat door een ongeluk op een schip, waarbij containers met giftige stoffen overboord zijn geslagen. In 1994 bijvoorbeeld sloegen duizenden zakjes met landbouwgif van een schip. Gelukkig hebben slechts enkele van deze gifzakjes de Waddenzee bereikt.

De Waddenzee is door het getij een voedselrijk gebied. En voedselrijke gebieden zijn rijk aan planten en dieren. Toch komen er in de Waddenzee niet veel verschillende planten- en diersoorten voor. Dat komt door de extreme omstandigheden. Liggen de wadplaten eerst droog, een paar uur later onder water. De temperatuur kan plotseling veranderen, het zuurstof- en zoutgehalte zijn voortdurend anders. Daar moet je als plant of dier maar tegen kunnen!
De grootste dieren in de Waddenzee zijn zeehonden. Zij gebruiken de Waddenzee om voedsel te zoeken, maar vooral als kraamkamer en rustplek. Vissen uit de Noordzee, zoals tong en schol, gebruiken de Waddenzee als kinderkamer. De jonge visjes groeien er op. Op de wadplaten komen veel dieren voor, zoals wormen, garnalen en krabben. Daarvan moeten veel vogels het hebben. Maar liefst 12 miljoen vogels maken elk jaar gebruik van de Waddenzee. De meeste hiervan zijn trekvogels. Zij zoeken voedsel in de slikkige wadbodem om op krachten te komen voor hun verre reizen. Als het slecht gaat met de Waddenzee, gaat het ook slecht met de trekvogels.

In de Waddenzee leven niet alleen planten en dieren die er al duizenden jaren voorkomen. Er zijn er ook die hier oorspronkelijk niet thuishoren. Dit zijn soorten uit andere zeegebieden. Biologen spreken meestal van 'exoten'. Ze zijn ooit uitgezet door mensen of per ongeluk meegekomen in het ballastwater of aan de romp van schepen. Ook door het warmer worden van het zeewater is het voor een aantal soorten mogelijk geworden om in de Waddenzee te overleven. In het waddengebied wordt ieder jaar wel één nieuwe plant- of diersoort ontdekt. In onderstaande tabel vind je een overzicht van enkele exoten in de Waddenzee.

Jammer genoeg komen er niet alleen plant- en diersoorten bij in de Waddenzee. Er zijn er ook die bijna verdwenen zijn. Zeegras in daarvan een voorbeeld. Grote velden van dit 'wier' zag je vroeger in de Nederlandse Waddenzee. Nu is het zeegras nog maar op enkele plekken in de Waddenzee terug te vinden. Door het verdwijnen van de zeegrasvelden is de trompetterzeenaald uit de Waddenzee uitgestorven. Een aantal plant- en diersoorten die nog wel in de Waddenzee voorkomen hebben het moeilijk. Zij dreigen uit het gebied te verdwijnen door overbevissing en klimaatveranderingen bijvoorbeeld. Zo hebben bot, schol, paling en wijting het moeilijk.

In juni 2009 is het Nederlandse en Duitse deel van de Waddenzee officieel uitgeroepen tot Unesco werelderfgoed. Hiermee wordt onderstreept dat het gebied zo'n grote natuurwaarde heeft voor de wereld, dat het speciale bescherming verdient. Dit tot vreugde van vele natuur- en milieuorganisaties, maar ook van ondernemers in en rond de Waddenzee. De nieuwe status betekent erkenning voor het bijzondere gebied en een verwachte hogere toestroom van toeristen die de economie er zullen versterken. Overigens vallen de binnendijkse delen van de waddeneilanden buiten het werelderfgoedgebied.

Minder enthousiast over de benoeming is de visserijsector. Zij erkent de bijzondere waarde van de Waddenzee, maar is ook bezorgd. De vissers zijn bang dat natuur- en milieuorganisaties de nieuwe status zullen aangrijpen om bezwaar te maken tegen visserijactiviteiten in de Waddenzee. Dit wantrouwen bestaat nog steeds. Ook nadat overheden in het waddengebied en de minister van LNV hebben afgesproken dat de status van Werelderfgoed geen beperkingen voor de vissers mee zal brengen.

Dat het Deense deel van de Waddenzee niet tot het werelderfgoed behoort, komt doordat de Denen zich in de voorbereiding naar de benoeming hebben teruggetrokken. Denemarken was op het moment van nominatie nog druk bezig met de instelling van de Waddenzee als Nationaal Park. In oktober 2010 heeft het deel tussen het Duitse eiland Sylt en de Deense baai Ho-Bucht daadwerkelijk de status van Nationaal Park gekregen. De weg is nu vrij om ook dit gebied te nomineren als werelderfgoed. Verwacht wordt dat ook het Hamburgse Nationaal Park Waddenzee genomineerd wordt als werelderfgoed en in 2011 deze status zal krijgen.