Ecomare

Na de broedtijd blijven sommige zeevogelsoorten het hele jaar door in de buurt van hun broedplaatsen. Anderen verplaatsen zich vanwege de wisseling in seizoenen en voedselaanbod, over kleine of grote afstanden. Veel jan van genten en papegaaiduikers verlaten het Noordzeegebied nadat hun jongen vliegvlug zijn geworden, zo eind juli. In het volgende voorjaar keren de vogels weer naar hun broedgebieden terug. Er zijn vier soorten die het gehele jaar door op de Noordzee blijven: noordse stormvogel, drieteenmeeuw, zeekoet en alk. Zij doen niet mee aan de lange trek, maar trekken wel binnen de Noordzee. Zo broedt de zeekoet in het voorjaar aan de Engelse en Schotse noord- en oostkust, en vertrekt in augustus een deel van de populatie met hun nog jonge kuikens naar het oostelijk of het zuidelijk deel van de Noordzee. In het vroege voorjaar keren de vogels weer terug naar hun Engelse en Schotse broedrotsen.
De zuidelijke Noordzee is dus vooral van belang voor zeevogels als voedselgebied in de winter. Vooral het Friese Front, een gebied ten noorden van de waddeneilanden, trekt veel zeevogels aan. Op deze plaats zijn de getijdenstromen zo zwak, dat er voedselrijk slib bezinkt. Daardoor zijn er veel bodemdieren, vissen en zeevogels.
Op het strand in Nederland is van de zeevogeltrek in het algemeen niet veel te merken. De vogels trekken wel langs de kust, maar net te ver weg om het goed te kunnen zien. Alleen met stormachtige noordwestenwind vliegen ze meer in de nabijheid van de kust, en dan kun je bijzondere zeevogelwaarnemingen verwachten. Bij deze omstandigheden zie je dan ook goed ingepakte vogelaars met een telescoop de ruige zee afspeuren.

Zeevogels zijn voor de mens niet alleen aantrekkelijk gebleken om te observeren. Eilandbewoners aan beide kusten van de Noord-Atlantische Oceaan hebben eeuwenlang noordse stormvogels, jan van genten, papegaaiduikers, alken en zeekoeten gevangen en zeevogeleieren geraapt. Tijdens de wintermaanden waren deze mensen wekenlang van de buitenwereld afgesneden. De in de zomer geraapte eieren en gevangen zeevogels dienden dan als voedsel. De eilandbewoners regelden hun oogst volgens eigen reglementen om de zeevogelpopulaties (en daarmee hun eigen voedselvoorraden) niet in gevaar te brengen.
Anders verliep het met de reuzenalk. Deze zeevogel van de noordwestelijke Atlantische Oceaan werd in de 19e eeuw op grote schaal afgeslacht om als voedsel te dienen voor robbenjagers en vissers. De reuzenalk was zodanig aan de jacht onder water aangepast dat hij, net als de pinguïns, niet kon vliegen. Dit maakte hem extra kwetsbaar, en in 1844 werd dan ook het laatste exemplaar gedood.
Ook nu nog zijn er mensen die zeevogels eten. Op IJsland en de Faröer, waar zeevogels als voedselbron vroeger onmisbaar waren, eet men ook nu nog papegaaiduikers. De vogels worden gevangen met behulp van netten aan stelen. Dit 'fleyging' gebeurt vanuit bootjes of, vaker nog, staande op de steile kliffen van de broedkolonie. De vogels worden uit de lucht gevangen als ze dicht langs de kliffen vliegen op weg naar hun nest.

De vervuiling van het zeewater met allerlei giftige stoffen is ook een grote bedreiging voor zeevogels. Giftige stoffen zijn er in veel variaties: zware metalen, bestrijdingsmiddelen, PCB's, PAK's, UGILEC's enzovoort. Al deze schadelijke stoffen komen via de rivieren, door ongevallen, lozingen en verbranding op zee, zelfs via neerslag vanuit de lucht in het zeewater terecht. Daar worden ze via de schakels in de voedselketen doorgegeven aan de zeevogels. De stoffen hopen zich op in het vetweefsel van zeevogels. Bij extreme omstandigheden teert een zeevogel op zijn vetvoorraad in: de giftige stoffen komen dan in het bloed vrij en tasten vervolgens allerlei levensfuncties van de vogel aan. Extra sterfte van zeevogels treedt daarom op in de broedtijd en de wintermaanden, als de vogels hun reserve-vet aanspreken. Van het bestrijdingsmiddel DDT (en zijn afbraakproduct DDE) is bekend dat het de hormoonbalans verstoort: de aanmaak van de stof calcium neemt af. Calcium zit in eierschalen. Door de DDT worden deze dunner en breken gauw. Zo zakten in Florida broedende pelikanen door hun eieren als gevolg van DDT-vervuiling.
Het is bewezen dat PCB's de voortplanting van vogels en zoogdieren verstoren. Ook tasten ze het immuunsysteem aan waardoor dieren minder weerstand hebben tegen infectieziekten. De hoeveelheid PCB's in het vetweefsel van sommige zeevogels is inmiddels tienduizenden malen hoger dan in het zeewater zelf. Experimenteel is al aangetoond dat dergelijke waarden het afweersysteem van zeevogels tegen parasitaire en andere ziekten aanzienlijk aantasten.

Olie is de bekendste en een van de grootste bedreigingen voor zeevogels. Alleen al in het Nederlandse deel van de Noordzee komen jaarlijks tienduizenden zeevogels om door olievervuiling. Slechts een fractie van deze olieslachtoffers kan worden gered in de kustasielen, zoals Ecomare.

Geregeld verdrinken zeevogels en ook zeezoogdieren in de netten van de staand-want-visserij. Zo is voor de Noorse kust vastgesteld dat per jaar ongeveer 30.000 zeekoeten in visnetten omkomen.
In de jaren tachtig van de vorige eeuw leek met de opkomst van de industrievisserij een einde te zijn gekomen aan de groei van de zeevogelbevolking in de Noordzee. De industrie-visserij vangt kleine visjes zoals zandspiering en sprot, die het voedsel zijn van veel zeevogelsoorten. De gevangen zandspiering en sprot wordt tot vismeel vermalen, dat wordt gebruikt als veevoer, als voedsel voor viskweek, in blikjes en brokjes voor honden en katten, en zelfs als mest. Voor 1950 was deze vorm van visserij op de Noordzee vrijwel onbekend, maar in de jaren zeventig van de vorige eeuw groeide de vangst tot ongeveer twee miljoen ton vis per jaar (tegen één miljoen ton vis voor menselijke consumptie). Veel industrie-vis komt van Deense en Noorse vissers, die daarvoor in de Noordzee veelvuldig gebruik maken van reusachtige ringnetten. Naast zandspiering en sprot wordt veel jonge haring meegevangen.
De eerste gevolgen van al dat gevis lijken zich al af te tekenen. Op de Lofoten, een eilandengroep voor de Noorse kust, lukte het begin jaren negentig van de vorige eeuw slechts één op de duizend ouderparen papegaaiduikers om hun jong groot te krijgen. Zandspiering en jonge haring is het voedsel dat jonge papegaaiduikers nodig hebben en dat was er niet meer. De papegaaiduikers van de Lofoten vergrijsden. Jongere generaties ontbraken. Zeekoeten en drieteenmeeuwen verkeerden in een zelfde situatie.
Ook in de Noordzee zijn er zulke problemen ontstaan. Na 1982 is de zandspiering rond de Shetland-eilanden in aantal achteruit gegaan. Rond deze eilandengroep werd er veel gevist: van 1974 tot 1982 steeg de vangst van zandspiering razendsnel van 8000 naar 52.000 ton per jaar. Vanaf 1983 hebben vooral noordse sterns, maar ook kleine jagers, drieteenmeeuwen, papegaaiduikers en noordse stormvogels slechtere broedresultaten als gevolg van voedseltekorten. In 1988 en 1989 werden in de kolonies van de grote en kleine jager, noordse stormvogel en drieteenmeeuw zelfs vrijwel geen jongen meer grootgebracht. Het aantal noordse sterns was inmiddels met 70% afgenomen.
In bovenstaande gevallen is niet bewezen dat de visserij de directe oorzaak is. Mogelijk zijn de problemen bij de Lofoten en Shetlands mede in gang gezet door een verandering in het stromingspatroon van het water. Wijzigingen in stroomrichting, zoutgehalte of temperatuur kunnen grote invloed hebben op de visstand. Men kan wel grote vraagtekens plaatsen bij het verslechteren van de situatie voor de zeevogels.
Er zijn echter nog meer signalen waaruit blijkt dat de vogels op de Noordzee zowel in het broedseizoen als in de winter problemen hebben met het vinden van voldoende voedsel. Zo is er in Nederland in de winters van de jaren tachtig van de vorige eeuw een toename geweest in de aantallen aangespoelde dode zeekoeten, alken en drieteenmeeuwen. Gedeeltelijk als gevolg van verhongering, gedeeltelijk als gevolg van chronische (olie)vervuiling en gedeeltelijk doordat er meer vogels in de zuidelijke Noordzee overwinteren. In de loop van de jaren negentig van de vorige eeuw leek enige verbetering op te treden, voor zover het ging om olieslachtoffers.

Een aantal milieugroeperingen maken zich al jaren zorgen om het lot van de zeevogels op en rond de Noordzee. Zo steunt de Stichting Nationaal Comité Zeevogels Olievrij - een samenwerkingsverband van Vogelbescherming, de Nederlandse Vereniging tot Bescherming van Dieren en kustasielhouders - onder meer de vogelopvangcentra met geld voor goede accommodatie en voedselhulp tijdens vogelrampen. Welbekend zijn Greenpeace, Stichting De Noordzee en de Waddenvereniging. Met campagnes en acties proberen deze milieuorganisaties politiek en publiek te wijzen op de verslechterende leefsituatie voor zeevogels in het Noordzeegebied.

Er is nog niet zo veel bekend over de verspreiding van de zeevogels over de Noordzee, over hun voedselkeuze, en over de beste manier om ze te beschermen. Waarnemingen door vogeltellers vanaf onderzoeksschepen moeten daar duidelijkheid over verschaffen.
Ook doen wetenschappers onderzoek naar de effecten van de vervuiling van het Noordzeemilieu. Dergelijke onderzoeken zijn heel belangrijk omdat overheden van de Noordzeestaten bewijzen op tafel willen zien. Pas dan kan er misschien iets veranderen. Zo kijkt de Werkgroep Nederlands Stookolieslachtoffer Onderzoek (een onderdeel van de Nederlandse Zeevogelgroep) naar de gevolgen van olievervuiling voor zeevogels. Dit onderzoek maakt onder meer gebruik van gegevens van olieslachtoffertellingen, die sinds de Tweede Wereldoorlog zijn verricht. In Nederland en andere landen rond de Noordzee worden ook olieslachtoffers inwendig onderzocht. Op deze wijze wil men aanvullende gegevens krijgen over bijvoorbeeld doodsoorzaak, lichamelijke conditie en het effect van olie en andere stoffen op vogels.