Ecomare

In 1895 ving men voor de Noord-Amerikaanse kust de grootste kabeljauw die ooit gevangen werd: hij woog 95 kilomgram en was 1,8 meter lang. Door overbevissing is tegenwoordig het gemiddelde gewicht van een opgeviste kabeljauw 1 kilogram, de grotere exemplaren zijn zelden zwaarder dan 7 kilogram.

Kabeljauw stond in 1994 op de dertiende plaats in de lijst van 's werelds meest gevangen vissoorten, maar heeft in de jaren daarvoor hoger gestaan. In 1990 ving men wereldwijd nog 1,5 miljoen ton kabeljauw; in 1992 en 1994 was dit gedaald tot ongeveer 1,2 miljoen ton. In Noorwegen worden jaarlijks enkele duizenden tonnen kabeljauw voor de consumptie gekweekt. De kweek van kabeljauw zal in de toekomst groter worden, omdat er nu een speciaal voer is ontwikkeld voor jonge larven tot 40 dagen oud, dat uit garnalen en algen bestaat. In tegenstelling tot droogvoer wat vroeger werd gebruikt eten de jonge vissen dit wel.
In de Scandinavische landen wordt kabeljauw vaak gedroogd (stokvis) of gedroogd én gezouten (klipvis of rotsvis) verkocht. Ook in Portugal is "bakeljauw" (gezouten en gedroogde kabeljauw) geliefd. Levertraan is olie uit de lever van kabeljauw of heilbot. Kabeljauw-afval wordt wel verwerkt tot vismeel.
Omdat het zo slecht gaat met de kabeljauw, besloten eind 2004 vier vooraanstaande restaurants in de provincie Utrecht om geen kabeljauw meer op het menu te zetten. Ze proberen op deze manier de klant duidelijk te maken "dat de keus in de toekomst nog veel beperkter kan uitvallen als er niets gedaan wordt aan het 'leegvissen' van de zee".

De laatste jaren is door intensieve bevissing steeds ongeveer de helft van de totale kabeljauwpopulatie weggevist, met als gevolg dat de leeftijdsopbouw van de kabeljauwpopulatie volledig uit balans is geraakt. Van de doodsoorzaken bij kabeljauw staat de visserij op de eerste plaats met 90%. Tegenwoordig wordt een Noordzee-kabeljauw niet ouder dan 5 jaar. Een groot deel haalt de twee jaar niet eens, terwijl de kabeljauwen vroeger in de Noordzee wel 25 jaar en 40 kilo konden worden. Nu worden ze zelden zwaarder dan 1 kilo. Kabeljauwen zijn pas na een paar jaar geslachtsrijp, dus deze ontwikkeling brengt de voortplanting van de kabeljauw en daarmee de soort in gevaar.
Vanaf 1900 tot in de zestiger jaren van de vorige eeuw bleef de totale aanvoer van kabeljauw uit de Noordzee tamelijk stabiel rond de 100.000 ton. De visserijsterfte onder de kabeljauw neemt sinds 1963 toe. In 1972 werd een piek bereikt van 340.000 ton. Sinds 1981 (aanvoer 300.000 ton) is de aanvoer gestaag afgenomen tot ongeveer 30.000 ton in 2005.

De kans is aanwezig dat de kabeljauwstand zich helemaal niet meer kan herstellen. Door de sterke verkleining van de populatie verandert het ecologisch evenwicht in de zee, waardoor er te weinig geschikt voedsel overblijft om later weer de populatie-omvang te laten toenemen. Zelfs als de kabeljauwvangst volledig stopgezet wordt, kan het aantal nog af blijven nemen. Onderzoeksgegevens uit Canada tonen aan deze onomkeerbare instorting van de populatie plaatsvind bij vissoorten die zich bij lagere dichtheden minder goed voortplanten. Dit wordt het Allee-effect genoemd.
In Canada is dit effect als volgt te zien. Kabeljauwen voor de Canadese kust leven voornamelijk van één soort vis, de lodde. De kabeljauw eet vooral de kleine exemplaren van deze vis. Als er minder kabeljauw jaagt op deze kleine loddes, krijgen deze de kans om verder te groeien. Zo komen er na verloop van tijd meer middelgrote loddes (die meer eten!) en is er minder voedsel voor de lodde beschikbaar. De lodde als soort reageert daarop door minder kuit te schieten, waardoor er weer minder kleine loddes voor de kabeljauw beschikbaar zijn. Bij de Canadese kust is de voedselsituatie voor de kabeljauw daardoor ingrijpend veranderd bij gebrek aan kleine loddes. Het ecologisch systeem blijkt daar twee stabiele toestanden te hebben: één met veel kabeljauw en veel lodde en één met weinig exemplaren van deze soorten. Als gevolg van de overbevissing zou het ecosysteem van de ene in de andere toestand zijn gekomen en is er geen (natuurlijke) weg terug.
Het is de vraag of deze ontwikkeling ook op de Noordzee en de Britse kustwateren van toepassing is. Ten eerste komt de lodde als voedselbron voor de kabeljauw niet voor in de Noordzee. Ten tweede is de Noordzee-kabeljauw niet van één prooisoort afhankelijk en kan zich daarom misschien met ander voedsel redden als het ecosysteem verandert. Verder zijn ecosystemen met twee evenwichtsituaties voor biologen een vrij nieuw onderzoeksterrein. Er is nog maar weinig over bekend en het zou bijvoorbeeld best kunnen zijn dat een factor als klimaatverandering ook van invloed is op de lange termijn fluctuaties van de visstand.

Door de visserij is de kabeljauw op steeds jongere leeftijd geslachtsrijp, net als de schol. Door de hoge visserijdruk, waarbij vooral de grote geslachtsrijpe vissen worden gevangen, blijft kleine kabeljauw over. Kleine (jonge) vissen die zich al kunnen voortplanten zijn in het voordeel omdat ze niet gevangen worden. Door dit selectieproces is in de afgelopen jaren de geslachtsrijpe leeftijd van kabeljauw van 7 jaar naar 4 jaar gedaald.