Ecomare

De steltlopers zijn het talrijkst. Vele duizenden scholeksters, tureluurs, wulpen, rosse grutto's en diverse soorten strandlopers en plevieren bevolken jaarlijks voor korte of langere tijd de Waddenzee en het deltagebied. Ze eten met laag water allerlei bodemdieren.

Ganzen als de rotgans en de brandgans zijn in de kustgebieden van de Noordzee voornamelijk wintergasten, die op de kwelders grazen. De Waddenzee vormt samen met het deltagebied de belangrijkste overwinteringsplaats voor de brandgans. In de tweede helft van maart trekken deze ganzen via de Duitse wadden en de Oostzee naar hun broedgebieden bij Nova Zembla.

Eendensoorten als smienten, wintertalingen, bergeenden en eidereenden voelen zich ook goed thuis in het waddengebied. De meeste eenden eten dierlijk voedsel, voornamelijk bodemdieren. De enige vegetariër is de smient, die kwelderplanten en zeewier eet.

De zilvermeeuw en de kokmeeuw zijn de meest opvallende meeuwen in Nederland. Meeuwen zijn alleseters, die weten te profiteren van allerlei menselijke afvalbronnen om hun natuurlijk dieet (vis, schelpdieren, krabben, zeesterren) aan te vullen. Het is echter wel zo dat hun natuurlijke voedsel een belangrijke deel van hun dieet moet zijn om sterk te blijven.

Sterns zijn in het Noordzeegebied typische zomergasten. In april en mei komen ze naar de Noordzee om te broeden, en in de maanden augustus en september trekken ze weer weg naar het zuiden. De visdief en de noordse stern broeden verspreid in kolonies langs de hele Noordzeekust, terwijl de grote stern alleen in het zuidelijke, zandige deel van de Noordzeekust voorkomt.

In het getijdengebied zijn de milieuomstandigheden voor vogels anders dan die op het land. Zo krijgen wadvogels met iedere hap voedsel ook zout naar binnen. Bij een eidereend is dat wel 50 gram zout per dag. Zoveel zout kunnen de nieren niet verwerken. Wadvogels scheiden het op een andere manier uit. Boven de ogen hebben ze klieren, die het teveel aan zout uit het bloed verwijderen. Getijdengebieden zijn natuurlijk ook natte milieus. Om zich warm en droog te houden hebben wadvogels een waterwerend verenkleed: de veren sluiten perfect om elkaar heen en zijn overdekt met een waterafstotend vet, de talg.

In en op de wadbodem komen bodemdieren in grote aantallen voor: soms meer dan 1 kilo 'vlees' per vierkante meter. Dit voedsel is voor de meeste wadvogels alleen met laag water bereikbaar. Het dagelijks ritme van de meeste wadvogels wordt dan ook niet bepaald door dag en nacht, maar door eb en vloed. Als het hoogwater wordt, trekken ze in grote zwermen naar plaatsen die niet overstromen, de zogeheten hoogwatervluchtplaatsen. Alleen de sterns en de duikende eendensoorten en aalscholvers kunnen ook met hoogwater naar voedsel zoeken.

Verschillende soorten wadvogels hebben elk hun eigen methodes om voedsel te verzamelen. Daarbij speelt de vorm van de snavel een belangrijke rol. De scholekster heeft een beitelvormige snavel, waarmee hij schelpdieren kan openen. De wulp gebruikt zijn lange, omlaaggebogen snavel als een pincet: bodemdieren kunnen er goed mee worden vastgehouden en losgerukt. De dunne, iets opgewipte en horizontaal afgeplatte snavel van de kluut is geschikt om een horizontale maaibeweging mee door het slik te maken.
Steltlopers met een lange snavel sporen hun prooi zowel op de tast als met het oog op. Veel bodemdieren laten sporen na en de vogels zien dat. Op veelbelovende plekjes worden proefprikjes gemaakt. Daarbij komen de fijne tast- en smaakzintuigen op de snavelpunt goed van pas. De opgespoorde wormen en schelpdieren worden zodanig vastgepakt dat ze heel uit de grond komen.
Plevieren vangen hun prooi uitsluitend op het zicht. Hun snavels lenen zich alleen voor oppervlakkig pikwerk. Met hun scherpe ogen kunnen ze zelfs tijdens maanverlichte nachten voedsel vinden.
Sterns en aalscholvers zijn helemaal ingesteld op het vangen van vis. Sterns duiken vanuit de lucht naar hun prooi. De lange, puntige vleugels en de beweeglijke staartveren zorgen voor een grote wendbaarheid. Aalscholvers jagen zwemmend onder water op vis.

Over een heel jaar genomen zijn er alleen al in het Nederlandse deel van de Waddenzee gemiddeld zo'n 700.000 wadvogels aanwezig. Al deze vogels moeten eten. Dit kan ertoe leiden dat de ene vogel het voedsel voor de snavel van de andere vogel wegkaapt. De verschillende wadvogelsoorten hebben echter ook verschillende aanpassingen om hun voedsel te vinden, en daarom ondervinden ze weinig directe concurrentie van elkaar.

De vogels van het kustmilieu hebben veel met mensen te maken. Wadvogels zijn populair bij mensen, en de indrukwekkende vogelzwermen worden zeer gewaardeerd. Meeuwen en ganzen worden soms bestreden omdat ze schade toebrengen aan de natuur of landbouwgewassen.
Ook vervuiling van hun leefgebied met olie en giftige stoffen, inpolderingen, visserijactiviteiten, delfstoffenwinning en de toenemende recreatie brengen de wadvogels in de problemen.

Veel soorten wadvogels zijn afhankelijk van het eten van schelpdieren. Maar ook de mens vist aanzienlijke hoeveelheden schelpdieren op. In Nederland is de mosselvisserij een eeuwenoud bedrijf. De vissers halen jonge mosselen van de natuurlijke mosselbanken om ze op speciale percelen te kweken. Zo worden in de Oosterschelde en de Waddenzee mosselen gekweekt. Tot 2005 werd er in de Waddenzee ook op kokkels gevist maar dit is in 2004 verboden omdat het te veel schade aan de natuur aanrichtte.

Het wordt steeds drukker in de voedsel- en rustgebieden van de wadvogels. Allerlei toeristische activiteiten leiden tot verstoring. Vooral in de zomer, de tijd dat veel vogels ruien, is het aantal recreanten groot. De vogels moeten steeds weer opvliegen en gebruiken dan veel energie, die eigenlijk onmisbaar is voor de vernieuwing van het verenkleed en voor de trek. Zorgelijk is de tendens dat nog steeds schippers hun boot op plekken op het wad laten droogvallen, waar veel vogels foerageren. De opvarenden die de wadplaten betreden zorgen voor verstoring. Juist met laag water kunnen de vogels bij hun voedsel, zodat deze verstoring hard aankomt. Er is sinds 2003 een duidelijke erecode voor wadvaarders waarmee men dit soort verstoring probeert te voorkomen. Trekvogels zijn ook gevoelig voor verstoring door militaire oefeningen, die een deel van de Waddenzee onrustig maken.

De internationale Waddenzee trekt jaarlijks zo'n 10 tot 12 miljoen watervogels. Een groot deel van deze vogels is voor zijn voedsel afhankelijk van de bodemfauna van wadplaten en geulen. Vanaf 1975 is het aantal exemplaren van een groot aantal vogelsoorten wetenschappelijk geteld. Hierbij valt op dat vanaf 1990-1991 vooral de schelpdieretende vogels, zoals de eidereend, de scholekster, de kanoet en de zilvermeeuw in aantal achteruit zijn gegaan, terwijl een aantal wormenetende vogels zoals de bontbekplevier, zilverplevier, drieteenstrandloper, bonte strandloper en rosse grutto in aantal toegenomen is.
De achteruitgang van de scholekster heeft te maken met het verdwijnen van wilde mosselbanken aan het begin van de jaren negentig. De mosselbanken verdwenen als gevolg van overbevissing, verminderde broedval van de mosselen en mogelijk ook door stormen. Hierdoor moesten de scholeksters overschakelen op kokkels, die ook door de kokkelvisserij werden geoogst. Ook de eidereend en de zilvermeeuw hebben waarschijnlijk te lijden van een verminderd voedselaanbod. Waarom de wormeneters in aantal toenemen is nog niet zo duidelijk. Het kan eraan liggen dat er meer ruimte is voor wormen op het wad, omdat de schelpen zijn weggevist. Een andere veronderstelling is dat de samenstelling van het sediment na de bevissing gunstiger is geworden voor wormen dan voor schelpdieren.